वंशावली लेखनमा ISBN र Copyright अधिकारका कुराहरू

भविराज तुम्सा संयक

सुरेन्द्र सेरेङ लिङथेप

हाल लिम्बू समुदायमा वंशावली लेख्ने, छपाउने र बाँड्ने काम एउटा प्राज्ञिक काम नभएर फेसन, प्रतिस्पर्धा र नयाँ कुल वा घरानाका रूपमा स्थापित गर्ने चलन बढेको देखिन्छ । कतिपय एउटै वंशले ३ पटक दोहोर्याइ तेहर्याइ वंशावली लेखिरहेका छन् भने केही वंशमा ३ वटासम्म फरक फरक उत्पत्ति, फरक माङगेन्ना मन्धुम, फरक मिङस्रा, फरक वंश र इतिहास लेखिरहेका छन् । एउटै दाजुभाइ वंशमा कसैले कासी वंश भनेर वंशावली लेखेका छन् भने उसैको एकै मिङस्राका अरू वंशहरूले ल्हासा(ताङसाङथा) वंश वा ताइश्यान वंश लेखेर हुनसम्मको अवगाल बेहोरिरहेका छन् ।

त्यस्तै धर्मका विषयमा किरात र यूमासाम्योको विवाद निकै रोचक देखिन्छ । किरात धर्मभित्र पनि एक लिङ्गे, दुइ लिङ्गे र तिन लिङ्गे देखिएका छन् । अझ यसमा पनि रातो र सेतोको कुरा त अर्कै छ । हुन त याक्थुङ लिम्बू समुदायले आफुलाइ प्रकृतिपूजक भन्छ- तर यो समुदायले बोन र झाक्रींवाद (Shamanism) लाइ साथ लिंदै बौध्द परम्पराहरूको प्रभाव समेत परेको संस्कृतिविदहरूको भनाइ रहेको पाइन्छ । जे होस- लिम्बू समुदाय(जातिको अर्थमा)ले हालसम्म १२५ भन्दा बढी वंशावली पुस्तकहरू प्रकाशन गरिसकेको अवस्थामा प्राज्ञिक ज्ञान र कानुनी ज्ञानहरूको अभावमा अवैज्ञानिक तरिकाले प्रकाशन हुने वा भएका वंशावलीहरू एउटा शोधकर्ताका लागि सन्दर्भ ग्रन्थ वा सामग्रीका लागि उपयुक्त नभइरहेका टिप्पणीहरू बारम्बार उठिरहेकाले यहाँ दुइवटा कुराहरू बारे जानकारी दिने प्रयत्न गरिएका छन्- ISBN र COPYRIGHT (प्रतिलिपि अधिकार) सम्बन्धी चर्चा ।

पुस्तक प्रकाशन र बौद्धिक सम्पत्तिको क्षेत्रमा प्रयोग हुने दुईवटा ISBN र COPYRIGHT (प्रतिलिपि अधिकार) फरक तर एकदमै महत्त्वपूर्ण कुराहरू हुन् । यी दुवैको काम र उद्देश्य फरक छन् यसका लागि यी दुवै तथ्यलाई सरल भाषामा तल व्याख्या गर्ने प्रयत्न गरिन्छ-

१. ISBN भनेको के हो ?

ISBN को पूरा रूप International Standard Book Number (अन्तर्राष्ट्रिय मानक पुस्तक संख्या) हो।

क. यो के हो ?

यो पुस्तकहरू पहिचान गर्नका लागि प्रयोग गरिने एक प्रकारको १३ अंकको अद्वितीय कोड (Unique Code) हो।

प्रत्येक पुस्तक, वा एउटै पुस्तकको फरक संस्करण (जस्तै- पेपरब्याक, हार्डकभर, ई-बुक) को ISBN कोड फरक-फरक हुन्छ ।

ख. यसको काम के हो ?

          यसले पुस्तकको 'फिंगरप्रिन्ट' जस्तै काम गर्छ । पुस्तक पसल, पुस्तकालय, र वितरकहरूले पुस्तक खोज्न, अर्डर गर्न, र स्टक (Stock) को हिसाब राख्न यसको प्रयोग गर्छन् ।

ग. यसको उदाहरण- ISBN 978-9937-X-XXXX-X (नेपालमा त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय पुस्तकालयले ISBN वितरण गर्ने गर्दछ) । साथै ISBN ले पुस्तकलाई बजारमा व्यवस्थापन गर्न मद्दत गर्छ ।

२. COPYRIGHT (प्रतिलिपि अधिकार) भनेको के हो ?

Copyright एक प्रकारको कानुनी अधिकार (Legal Right) हो, जसले कुनै पनि मौलिक सिर्जनालाई सुरक्षा दिन्छ।

क. यो के हो ?

जब तपाईं कुनै किताब, कविता, गीत, वा सफ्टवेयर लेख्नुहुन्छ, तब उक्त सामग्रीमा तपाईंको मात्र अधिकार हुन्छ । तपाईंको अनुमतिबिना कसैले पनि त्यसलाई चोर्न, हुबहु सार्न, छाप्न वा बेच्न पाउँदैन ।

ख. यसको काम- यसले लेखक वा सिर्जनाकर्ताको बौद्धिक सम्पत्ति (Intellectual Property) लाई चोरी हुनबाट जोगाउँछ। यदि कसैले तपाईंको पुस्तक अनुमतिबिना छाप्यो भने तपाईंले कानुनबमोजिम कारबाही गर्न सक्नुहुन्छ।

ग. यसको संकेत- यसलाई सामान्यतया © चिन्हले जनाइन्छ, जस्तै- © २०२६ [लेखकको नाम]।

घ. मुख्य विशेषताहरु-

अ. प्रकृति- ISBN यो एउटा पहिचान नम्बर हो भने COPYRIGHT चाहीं एउटा कानुनी अधिकार हो।

आ. उद्देश्य- ISBN- पुस्तक सजिलै खोज्न र व्यापारिक व्यवस्थापन गर्न मदत गर्छ । COPYRIGHT ले पुस्तकको सामग्री चोरी हुनबाट जोगाउँछ ।

इ. स्वरूप- ISBN- १३ वटा अंकहरूको कोड (जस्तै: ९७८-...) हुन्छ । COPYRIGHT चाहीं संकेत चिन्ह र कानुनी नियम (©) ले स्पष्ट पार्छ ।

ई. अनिवार्यता- ISBN नं. भएको पुस्तक बजारमा बेच्न वा लाइब्रेरीमा व्यवस्थापन, पहिचान गर्न सरल र सहज हुन्छ।

COPYRIGHT ले चाहीं लेखकीय अधिकारको सूचना प्रदान गर्दछ । छोटकरीमा भन्नुपर्दा- ISBN ले किताब कुन हो भनेर चिनाउँछ भने Copyright ले किताबको भित्रको ज्ञान र शब्दहरूमा लेखकको हक सुरक्षित गर्छ ।

नेपालको कानुनले कपिराइट सम्बन्धी के व्यवस्था गरेको छ ?

नेपालमा प्रतिलिपि अधिकार (Copyright) लाई सुरक्षित र व्यवस्थित गर्नका लागि "प्रतिलिपि अधिकार ऐन- २०५९" र "प्रतिलिपि अधिकार नियमावली- २०६१" लागू गरिएको छ। यस कानुनले लेखक, संगीतकार, कलाकार, र प्रविधि विकासकर्ताहरूको बौद्धिक सम्पत्तिलाई सुरक्षा दिने काम गर्दछ । नेपाली कानुनमा व्यवस्था गरिएका मुख्य बुँदाहरू यस प्रकार छन् ।

१. कुन कुन कुरामा कपिराईट लाग्छ ?

ऐन अनुसार साहित्य, कला, ज्ञान–विज्ञान, र सूचना प्रविधिका क्षेत्रमा सिर्जना गरिएका मौलिक रचनाहरू सुरक्षित हुन्छन्, जस्तै - किताब, कथा, कविता, लेख, र शोधपत्र (Thesis) - गीत, संगीत, र अडियो रेकर्डिङ (Sound Recording), नाटक, फिल्म र भिडियोहरू, चित्रकला, मूर्ति, र फोटोग्राफी - कम्प्युटर सफ्टवेयर र डिजिटल कोडहरूमा किपराइट लाग्छ, अर्थात अन्वेषक वा प्रथम निर्माताको हक कायम हुन्छ । तर विचार (Ideas), धर्म, समाचार, सरकारी निर्णयहरू,लोककथा र सामान्य तथ्याङ्कहरू (Data) मा भने कपिराईट लाग्दैन। यद्यपि मूल रचना, समाचार वा लोककथाहरू हुबहु कपी गर्न चाहीं पाइंदैन ।

२. स्रष्टाले पाउने अधिकारहरू-

नेपाली कानुनले स्रष्टा (Creator) लाई दुई प्रकारका मुख्य अधिकारहरू दिएको छ ।

क. आर्थिक अधिकार (Economic Rights)- आफ्नो सिर्जना बिक्री गर्ने, छाप्ने, अनुवाद गर्ने, सिनेमा वा नाटकमा रूपान्तरण गर्ने, वा अरूलाई भाडामा दिने एकलौटी अधिकार स्रष्टासँग हुन्छ। अरू कसैले यी काम गर्न चाहेमा स्रष्टाको अनुमति लिनु अनिवार्य छ।

ख. नैतिक अधिकार (Moral Rights)- आफ्नो सिर्जनामा आफ्नै नाम (वा उपनाम) राख्न पाउने अधिकार। कसैले आर्थिक अधिकार किनेर लगे तापनि सिर्जनाको मूल रूप बिगार्न वा स्रष्टाको बेइज्जत हुने गरी परिवर्तन गर्न पाउँदैन।

३. संरक्षणको अवधि (Copyright Duration)-

नेपालको कानुन अनुसार कपिराईट सधैंभरि रहँदैन। यसको निश्चित अवधि तोकिएको छ । साहित्यिक र कलात्मक रचना (किताब, गीत आदि): स्रष्टाको जीवित रहँदासम्म र मृत्यु भएको वर्षदेखि ५० वर्षसम्म। (यदि संयुक्त लेखन हो भने, जीवित रहेका अन्तिम लेखकको मृत्यु भएको ५० वर्षसम्म)। फोटोग्राफी र व्यावहारिक कला (Applied Art): तयार पारिएको वर्षदेखि २५ वर्षसम्म। ध्वनि अङ्कन (Sound Recording), नाटक र प्रसारण- पहिलो पटक प्रकाशन भएको वर्षदेखि ५० वर्षसम्म। अवधि समाप्त भएपछि ती रचनाहरू 'सार्वजनिक सम्पत्ति' (Public Domain) बन्छन् र जोकसैले प्रयोग गर्न सक्छन्।

४. दर्ता प्रक्रिया-

अनिवार्य कि ऐच्छिक ? - नेपालको कानुन अनुसार कपिराईट पाउनका लागि दर्ता गर्नैपर्छ भन्ने अनिवार्य छैन। तपाईंले कुनै मौलिक रचना सिर्जना गर्ने बित्तिकै त्यसमा तपाईंको कपिराईट स्वतः (Automatically) कायम हुन्छ। तर, भविष्यमा हुनसक्ने चोरी वा कानुनी विवादमा बलियो प्रमाणको रूपमा प्रयोग गर्नका लागि "नेपाल प्रतिलिपिअधिकार रजिष्ट्रारको कार्यालय कालिकास्थान, काठमाडौँ"मा रहेको कार्यालयमा आफ्नो सिर्जना स्वेच्छिक रूपमा दर्ता गराउनु सुरक्षित मानिन्छ।

५. बिना अनुमति प्रयोग गर्न पाइने अवस्था (Fair Use) केही विशेष परिस्थितिमा स्रष्टाको अनुमति र पैसा बिना नै कपिराईटेड सामग्री प्रयोग गर्न पाइन्छ, तर त्यसमा स्रष्टाको नाम र स्रोत खुलाउनु अनिवार्य हुन्छ ।

क. व्यक्तिगत वा निजी प्रयोगका लागि।

ख. समीक्षा, आलोचना, वा समाचारमा सानो अंश उद्धरण (Citation) गर्न।

ग. शिक्षण संस्थामा पढाउने वा परीक्षाका प्रश्नहरू तयार पार्ने प्रयोजनका लागि।

घ. पुस्तकालय वा अभिलेखालय (Archives) ले संरक्षणका लागि प्रतिलिपि राख्न।

६. कपिराईट उल्लङ्घन र सजाय (Punishment)-

क. यदि कसैले अनुमतिबिना अरूको प्रतिलिपि अधिकार भएको सामग्री चोर्छ, अनुमतिबिना बिक्री वितरण गर्छ वा प्रतिलिपि बनाउँछ भने त्यसलाई कानुनी अपराध मानिन्छ। यसको मुद्दा सिधै नेपाल प्रहरी र सरकारी वकिलमार्फत जिल्ला अदालतमा चल्छ। पहिलो पटक कसुर गर्नेलाई प्रकृति हेरी रु. १०,००० देखि रु. १,००,००० सम्म जरिवाना वा ६ महिनासम्म कैद वा दुवै सजाय हुन सक्छ। दोस्रो पटक वा पटक-पटक दोहोर्‍याएमा सो सजाय दोब्बर हुन्छ (रु. २०,००० देखि रु. २,००,००० सम्म जरिवाना वा १ वर्षसम्म कैद)। साथै, चोरी गरिएका सामग्रीहरू र ती सामग्री बनाउन प्रयोग गरिएका उपकरणहरू समेत जफत गरिन्छ।

ख. क्षतिपूर्ति- पीडित स्रष्टाले आफ्नो आर्थिक नोक्सानीको मूल्यांकन गराई अदालतबाट क्षतिपूर्ति समेत भराउन पाउने व्यवस्था छ।

के इतिहास र वंशावली पुस्तकको कपिराइट हुँदैन ?

इतिहास सम्बन्धी पुस्तकको कपिराईट बिल्कुल हुन्छ। तर यसमा एउटा महत्त्वपूर्ण कानुनी र व्यावहारिक बुझाइ आवश्यक छ । ऐतिहासिक तथ्यहरूमा कसैको कपिराईट हुँदैन, तर ती तथ्यहरूलाई पुस्तकमा कसरी प्रस्तुत गरिएको छ (लेखकको शब्द, भाषा, र शैली) भन्ने कुरामा कपिराईट हुन्छ। यसलाई अझ प्रष्ट रूपमा बुझ्न तलका बुँदाहरू हेरौं-

१. तथ्य र प्रस्तुति बीचको फरक कपिराईट-

कानुनको एउटा सर्वमान्य सिद्धान्त छ— "विचार वा तथ्यमा कपिराईट लाग्दैन, तर त्यसको अभिव्यक्ति (Expression) मा लाग्छ।" इतिहासका घटना (तथ्य): "पृथ्वीनारायण शाहले वि.सं. १८२५ मा काठमाडौँ विजय गरे" वा "नेपालमा वि.सं. २०६३ मा लोकतन्त्र स्थापना भयो" भन्ने कुरा ऐतिहासिक तथ्य हुन्। यी तथ्यहरूमा कसैले पनि आफ्नो एकलौटी अधिकार (Copyright) दाबी गर्न पाउँदैन। यी जानकारी जो कसैले आफ्नो पुस्तकमा लेख्न सक्छन्।

लेखकको प्रस्तुति (अभिव्यक्ति): कुनै इतिहासकारले वर्षौं अध्ययन गरेर ती घटनाहरूलाई आफ्नै मौलिक भाषा, शैली, विश्लेषण, बुँदा, र संरचनामा ढालेर किताब लेख्छन्। लेखकको त्यो शब्दावली, वाक्य गठन, अध्यायको बनावट र विश्लेषणमा पूरा कपिराईट हुन्छ। उदाहरणका लागि: कसैले इतिहासको किताबबाट "पृथ्वीनारायण शाहको जन्म १७७९ मा भएको हो" भन्ने जानकारी लिएर आफ्नै भाषामा लेख्छ भने त्यो कपिराईट उल्लङ्घन होइन। तर, यदि कसैले त्यो इतिहासको किताबका पानाहरू हुबहु सारेर वा फोटोकपी गरेर आफ्नै नाममा वा बिना अनुमति छाप्छ भने त्यो कपिराईट उल्लङ्घन (चोरी) हो।

२. अनुसन्धान र पुराना दस्तावेजको कपिराईट-

इतिहासका पुस्तकहरू लेख्दा लेखकले पुराना सरकारी कागजात, चिठीपत्र, वा शिलालेखहरूको प्रयोग गर्छन्। ती पुराना मूल दस्तावेजहरू (जो ५० वर्षभन्दा पुराना भइसके) सार्वजनिक सम्पत्ति (Public Domain) भइसकेका हुन्छन्। तर, ती पुराना दस्तावेजलाई खोजेर, अनुवाद गरेर, र स्पष्टीकरणसहित नयाँ पुस्तकको रूपमा बजारमा ल्याउने इतिहासकारको त्यो नयाँ पुस्तकमा कपिराईट कायम रहन्छ।

३. समय सीमा (Duration) को नियम-

अघिल्लो उत्तरमा चर्चा गरिएझैँ नेपालको कानुन अनुसार इतिहासको पुस्तकमा पनि कपिराईट लेखकको जीवनभर र मृत्यु भएको ५० वर्षसम्म रहन्छ। नयाँ इतिहासका पुस्तकहरू: जस्तै बाबुराम आचार्य, योगी नरहरिनाथ वा वर्तमान समयका इतिहासकारहरूले लेखेका पुस्तकहरूको कपिराईट अझै सुरक्षित छ। ती पुस्तक अनुमतिबिना छाप्न वा हुबहु सार्न पाइँदैन। पुराना इतिहासका पुस्तकहरू: यदि कुनै इतिहासको पुस्तक लेख्ने लेखकको मृत्यु भएको ५० वर्ष कटिसक्यो भने (जस्तै सयौँ वर्ष पुराना वंशावली वा प्राचीन ग्रन्थहरू), त्यस्ता पुस्तकको कपिराईट समाप्त हुन्छ।

तिनलाई जो कसैले पुनः प्रकाशन गर्न वा प्रयोग गर्न सक्छन् । छोटकरीमा भन्नुपर्दा- इतिहासका घटना र जानकारीहरू सबैका लागि खुल्ला छन्, तर ती जानकारीलाई पुस्तकको रूप दिने लेखकको मेहनत, भाषा र पुस्तकको स्वरूप भने कपिराईट कानुनद्वारा पूर्ण रूपमा सुरक्षित हुन्छ।

मोहर, रूक्का, सनद अदिको स्रोत र डिजाइन गरेको अवस्थामा कपिराइट लाग्छ ?

यसको सिधा उत्तर हो- मिल्छ, तर केही विशेष कानुनी र व्यावहारिक नियमहरू पालना गरेर मात्रै । तपाईंले भन्नुभएको मोहर (लालमोहर), पुराना लिखत, र फोटोहरू कुन प्रकृतिका हुन् र तिनको उमेर कति भयो भन्ने कुराले  यो मिल्ने वा नमिल्ने निर्धारण गर्छ। नेपालको प्रतिलिपि अधिकार कानुन र अभ्यास अनुसार यसलाई निम्न बमोजिम बुझ्न सकिन्छ-

१. मोहर र पुराना ऐतिहासिक लिखतहरूको हकमा-

क. राणाकाल वा शाहकालका पुराना लालमोहर, ताम्रपत्र, र कपाली तमसुक जस्ता ऐतिहासिक लिखतहरू सार्वजनिक सम्पत्ति (Public Domain) अन्तर्गत पर्छन् ।

ख. निजी डायरी, चिठी आदि भने नितान्त व्यक्तिगत स्वामित्वका कुराहरू हुन् ।

२. कानुनी प्रावधान नेपालको कानुनले सरकारी दस्तावेज, निर्णय र पुराना ऐतिहासिक तथ्यहरूमा कसैको पनि व्यक्तिगत कपिराईट रहँदैन भन्छ। यद्यपि निम्न अवस्थामा कपिराइट अधिकार लाग्छ ।

क. पहिलो पुस्तकका लेखकको अधिकार- पहिलो पुस्तकका लेखकले ती मोहर वा लिखत कतैबाट खोजेर आफ्नो पुस्तकमा छापेकै आधारमा ऐतिहासिक मोहरहरूमा उनको व्यक्तिगत कपिराईट हुँदैन, तथापि सो कृतिका लेखक,पुस्तक र पुस्तकको उद्धृतांश पृष्ठ उल्लेख गरेको हुनुपर्छ ।

ख. नियम- तपाईंले ती मोहर वा लिखतहरू आफ्नो पुस्तकमा छाप्न पाउनुहुन्छ। तर, यदि पहिलो लेखकले उक्त लिखतको विशेष अनुवाद, व्याख्या वा विश्लेषण गरेका छन् भने उनको त्यो 'व्याख्या' चाहिँ हुबहु सार्न पाइँदैन।

३. फोटोहरूको हकमा (सावधानी आवश्यक) फोटोको मामला अलि फरक र कडा हुन्छ। फोटो कसले खिचेको हो र कहिले खिचिएको हो भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यदि पुराना ऐतिहासिक फोटोहरू सय वर्ष पुरानो कुनै पुर्खाको हो,जसको फोटोग्राफर को हो भन्ने नै थाहा छैन वा फोटोग्राफरको मृत्यु भएको २५ वर्ष कटिसक्यो भने त्यो फोटो सार्वजनिक सम्पत्ति भयो। त्यसलाई तपाईंले आफ्नो वंशावलीमा छाप्न मिल्छ। नयाँ वा आधुनिक फोटोहरू: यदि पहिलो वंशावलीका लेखक आफैंले कुनै ठाउँमा गएर मेहेनतकासाथ ऐतिहासिक मोहर, मन्दिर वा व्यक्तिको स्पष्ट रआधुनिक डिजिटल फोटो खिचेर पुस्तकमा राखेका हुन् भने, त्यो फोटोको कपिराईट ती लेखकसँग हुन्छ। त्यस्ता नयाँ फोटोहरू लेखकको अनुमतिबिना अर्को पुस्तकमा छाप्न मिल्दैन। सुरक्षित रूपमा अर्को पुस्तकमा छाप्ने तरिकाहरू कुनै पनि विवाद वा नैतिक संकटबाट बच्नका लागि अर्को लेखकले यी ३ वटा कुराहरू पालना गर्नुपर्छ-

क. स्रोत र आभार प्रकट गर्ने (Citation)- तपाईंले अर्को वंशावलीबाट मोहर वा लिखत लिँदै हुनुहुन्छ भने फोटो वा लिखतको मुनि स्पष्ट रूपमा स्रोत खुलाउनु पर्छ। उदाहरणका लागि- "स्रोतः [पहिलो लेखकको नाम] द्वारा लिखित '[पहिलो पुस्तकको नाम]', पृष्ठ नं. ५० बाट साभार।"

ख. अनुमति लिने (Permission)- सकेसम्म पहिलो पुस्तकका लेखक वा सो वंशावली समाजसँग लिखित वा मौखिक अनुमति (Consent) लिनु सबैभन्दा उत्तम र सुरक्षित उपाय हो। वंशावली जस्तो संवेदनशील विषयमा आपसी भाइचारा र सम्बन्ध बिग्रिन नदिन पनि यो आवश्यक छ।

ग. मूल स्रोतमा पुग्ने प्रयास गर्ने- यदि सम्भव छ भने, पहिलो पुस्तकमा छापिएको मोहर वा लिखतको मूल कपी (Original) जुन परिवार वा संग्रहालयसँग छ, त्यहाँ पुगेर आफैंले नयाँ फोटो खिचेर राख्नु सबैभन्दा राम्रो मानिन्छ। यसले तपाईंको पुस्तकको विश्वसनीयता अझ बढाउँछ।

     निष्कर्षमा- पुराना ऐतिहासिक लिखत र मोहरका जानकारीहरू सार्न कानुनले रोक्दैन, तर अर्काको पुस्तकको हुबहु  फोटोकपी वा आधुनिक फोटोहरू चोर्न पाइँदैन। स्रोत खुलाएर आदरपूर्वक प्रयोग गर्दा कानुनी रूपमा कुनै समस्या पर्दैन ।

कुनै वंशावलीमा अनुच्छेद नक्कल, स्रोत उल्लेख नगरी सामग्री प्रयोग र मोहरहरू प्रयोग भए के हुन्छ ?

यदि कसैले पहिलो पुस्तकमा प्रयोग भएको विशिष्ट डिजाइन, फ्रेम, वा ग्राफिक सजावटलाई हुबहु सारेर वा सोही पाना (Page) को फोटोकपी/क्रप गरेर अर्को वंशावलीमा छाप्छ भने, त्यो स्पष्ट रूपमा कपिराईट (प्रतिलिपि अधिकार) उल्लङ्घन ठहरिन्छ। यस्तो अवस्थामा नेपालको प्रतिलिपि अधिकार ऐन, २०५९ अनुसार निम्न बमोजिमको कानुनी कारबाही र सजाय हुन सक्छ:

१. यो कुन कानुन अन्तर्गत अपराध मानिन्छ? पहिलो पुस्तकको लेआउट र ग्राफिक डिजाइन भनेको त्यो पुस्तक तयार पार्ने डिजाइनर वा लेखकको "सम्बद्ध अधिकार" (Related Rights) र "व्यावहारिक कला" (Applied Art) अन्तर्गत पर्दछ। इतिहास वा मोहर सार्वजनिक सम्पत्ति भए पनि, त्यसलाई सजाउन प्रयोग गरिएको फ्रेम र लेआउट भने शतप्रतिशत नयाँ सिर्जना हो। त्यसलाई बिना अनुमति चोर्नु वा सार्नुलाई कानुनले "अनाधिकृत प्रतिलिपि बनाएको" (Infringement of Copyright) मान्दछ।

२. सजाय र जरिवाना (Penalty)- यदि पीडित लेखक वा डिजाइनरले जिल्ला अदालतमा मुद्दा दायर गरे र आरोप

प्रमाणित भयो भने, ऐनको दफा २७ अनुसार पहिलो पटक यो कसुर गर्नेलाई निम्न सजाय हुन्छ-

क. जरिवाना- कसुरको प्रकृति हेरी रु. १०,०००। देखि रु. १,००,०००। सम्म जरिवाना।

ख. कैद सजाय- ६ महिनासम्म जेल सजाय।

ग. दुवै सजाय- अदालतले अपराधको गम्भीरता हेरेर जरिवाना र जेल दुवै सजाय एकैपटक तोक्न पनि सक्छ।

नोट: यदि सोही व्यक्तिले दोस्रो पटक वा पटक-पटक यो गल्ती दोहोर्‍याएको पाइएमा जरिवाना रु. २०,००० देखि रु.२,००,००० सम्म र कैद सजाय १ वर्षसम्म (अर्थात दोब्बर) हुन सक्छ।

३. पुस्तक जफत र क्षतिपूर्ति (Seizure & Compensation) सजाय र जरिवाना बाहेक अदालतले पीडित पक्षको हितमा निम्न आदेशहरू जारी गर्छ ।

क. पुस्तक जफत (Confiscation)- बजारमा पठाइएका वा छापिइसकेका ती विवादित वंशावली पुस्तकहरू प्रहरीमार्फत जफत (Seize) गरिनेछ र तिनलाई नष्ट गर्न सकिनेछ।

ख. उपकरण जफत- यदि डिजिटल कपी वा प्लेटहरू छन् भने तिनलाई पनि ब्लक वा जफत गरिन्छ। ग. क्षतिपूर्ति (Compensation)- अर्काको डिजाइन चोरेर पुस्तक छाप्दा पहिलो लेखक वा डिजाइनरलाई भएको आर्थिक र मानसिक नोक्सानीको मूल्यांकन गरी अदालतले उल्लङ्घनकर्ताबाट पीडितलाई क्षतिपूर्ति भराइदिने आदेश दिन्छ।

४. साहित्यिक चोरी (Plagiarism) को नैतिक संकट-

वंशावली पुस्तकहरू समाज, कुल, र वंशको प्रतिष्ठासँग जोडिएका हुन्छन्। यसर्थ चोरीबाट लेखिएको वंशावलीकारलाइ कानुनी सजाय मात्र नभई अर्काको पुस्तकको पाना वा डिजाइन चोरेर आफ्नो वंशावलीमा राख्दा समाजमा लेखकको नैतिक छवि र साख (Reputation) पनि समाप्त हुन्छ। समाजले त्यस्तो पुस्तकलाई 'नक्कली' वा 'चोरिएको' भनी अस्वीकार गर्न सक्छ।

क. बच्ने सही उपाय के हो ?

यदि तपाईंलाई पहिलो पुस्तकमा राखिएको मोहर मन परेको छ र त्यसलाई आफ्नो पुस्तकमा राख्न चाहनुहुन्छ भने सामग्री मात्र लिनुहोस्, फ्रेम होइन । त्यो मोहरको भित्री तस्विर वा पाठ (Text) मात्र लिनुहोस्। आफ्नो नयाँ डिजाइन बनाउनुहोस् । आफ्नो पुस्तकको लेआउट अनुसार नयाँ फ्रेम, बोर्डर, वा ब्याकग्राउन्ड डिजाइन गरेर त्यो मोहरलाई सजाउनुहोस्।

ख. स्रोत खुलाउनुहोस्- मोहरको मुनि पहिलो पुस्तकको नाम स्रोतको रूपमा अवश्य लेख्नुहोस्।

निष्कर्षमा- पुराना मोहर वा लिखत सबैका लागि खुल्ला भए पनि, त्यसलाई पहिलो लेखकले जुन कलात्मक ढाँचा (Design) मा प्रस्तुत गरेका छन्, त्यो ढाँचा चोर्नु कानुनी रूपमा दण्डनीय अपराध हो। आफ्नो पुस्तकका लागि सधैं नयाँ र मौलिक लेआउट तयार गर्नु नै कानुनी र नैतिक रूपमा सुरक्षित उपाय हो। यसर्थ वंशावली लेखन प्रक्रिया खोज, अध्ययन, शोध, लेखन र सम्पादनको कार्य मात्र नभइ एउटा प्राज्ञिक कार्य पनि हो, जसले लेखकको मात्र नभइ सम्बन्धित वंश(समुदाय, घराना, कुल, खान्दान)को सम्पूर्ण इतिहास, संस्कार, संस्कृति, धर्म, भाषा, खानपान, रहनसहन, वेशभूषा लगायत यावत जानकारीहरू प्रदान गर्दछ, त्यस्तो महत्वपूर्ण कार्य गरिरहँदा प्राज्ञिक चोरीको बात लाग्नु वा मुद्दा लाग्नु निश्चय नै कलङ्कपूर्ण कार्य हो भन्न सकिन्छ ।

याे लेखककाे  नीजि   विचार  हाे ।